Cofeb Sant Piws X, Pab

Edrychwch am eiliad ar sgrin gyfrifiadur ddu mewn ystafell ddistaw yn hwyr y nos.

Ar y sgrin honno, mae llinellau o destun wedi eu hysgrifennu mewn lliwiau gwahanol. Dulliau rhesymegol, cromfachau, geiriau allweddol, nodau atalnodi manwl. I rywun nad yw’n deall, nid yw hyn ond yn edrych fel rhestr o reolau sych, o strwythurau oer heb unrhyw fywyd ynddynt. Mae fel dyffryn o esgyrn sychion o ffigurau a chodau ar draws y sgrin. Ond yna, mae bysedd dylunydd ifanc yn pwyso ar y fysell 'Run'. Ac yn sydyn, ar y sgrin, mae rhywbeth yn digwydd. Mae aderyn yn dechrau hedfan. Mae gêm yn dod yn fyw. Mae lliwiau’n symud, ac mae byd cyfan yn cael ei greu o ddim. Mae’r hyn a oedd yn ymddangos yn sych ac yn farw bellach yn llawn egni, yn llawn chwerthin, ac yn llawn bywyd.

Yn ein darlleniad cyntaf heddiw o lyfr y proffwyd Eseciel, rydym yn sefyll yng nghanol dyffryn sy’n llawn esgyrn sychion. Mae’r darlun hwn yn un o’r delweddau mwyaf pwerus ac anhygoel yn yr holl Ysgrythur Lân. Mae’r proffwyd yn cael ei arwain gan Ysbryd yr Arglwydd i gerdded ymhlith yr esgyrn hyn. Maent yn niferus iawn, ac maent yn sych dros ben. Nid oes unrhyw arwydd o fywyd ynddynt. Nid oes lleithder, nid oes gwaed, nid oes llais.

Ac mae Duw yn gofyn y cwestiwn sy’n taro i ganol pob galar dynol, i ganol pob distawrwydd: «Fab dyn, a fydd yr esgyrn hyn yn byw?»

Ateb Eseciel yw’r unig ateb y gall calon ddynol sydd wedi ei dryllio ei roi: «Arglwydd DDUW, ti a ŵyr.»

Mae’r ddelwedd hon o’r esgyrn sychion a’r anadl sy’n eu hadfywio yn edefyn sy’n rhedeg trwy ein litwrgi heddiw, ac mae’n cysylltu’n ddwfn â’r hyn yr ydym yn ei brofi yma, naw wythnos ar ôl i’n Benjamin anwyl gael ei alw adref at y Tad. Naw wythnos ers y trydydd ar ddeg o Fehefin, dwy fil ac ugain a chwech. Naw wythnos o ddistawrwydd yn y tŷ. Naw wythnos o wynebu’r gadair wag wrth y bwrdd bwyta, o edrych ar y pethau bach a adawodd ar ôl, ac o deimlo bod y byd wedi mynd yn rhy sych, yn rhy wag.

Mae’n rhaid i ni ddweud y gwir cyn y gallwn ddod â chysur. Nid oes pwrpas cuddio’r clwyf. Mae’r poen hwn yn real. Mae’r teimlad hwn o fod yn «sych», o deimlo bod ein nerth wedi ein gadael, yn debyg iawn i ddatganiad pobl Israel yn y darlleniad: «Y mae ein hesgyrn wedi sychu, mae ein gobaith wedi diflannu, ac yr ydym wedi ein torri ymaith.» Pan fyddwn yn colli rhywun mor ifanc, mor ddisglair, ac mor llawn cariad â Benjamin Vo, mae’r ddaear o dan ein traed yn teimlo fel y dyffryn hwnnw. Mae’r boreau’n dechrau gyda phwysau trwm ar y frest, ac mae’r nosweithiau’n hir ac yn llawn hiraeth sy’n torri’r galon. Mae Alan a Thao, y rhieni sydd wedi colli rhan o’u henaid, a Ryan, y brawd bach a gollodd ei gyfaill gorau, yn gwybod yn union pa mor sych y gall y dyffryn hwn deimlo.

Ond edrychwch ar sut mae’r Arglwydd yn ymateb i’r sychder hwn. Nid yw’n dweud wrth Eseciel am anwybyddu’r esgyrn. Nid yw’n dweud wrtho am esgus nad ydynt yno. Yn hytrach, mae’n dweud wrtho am broffwydo dros yr esgyrn hyn, i ddweud wrthynt: «Sychion esgyrn, gwrandewch air yr Arglwydd!»

Ac wrth i Eseciel siarad, mae sŵn yn dechrau. Sŵn clecian, sŵn esgyrn yn dod at ei gilydd, asgwrn at ei asgwrn. Mae’r strwythur yn cael ei ffurfio. Mae’r gwythiennau a’r cnawd yn tyfu drostynt, ac mae croen yn eu gorchuddio. Ond eto, nid oes anadl ynddynt. Mae’r strwythur yno, ond mae’r bywyd yn dal ar goll.

A dyna lle mae’r Turn yn digwydd. Dyna lle mae’r Efengyl yn torri i mewn i’n tywyllwch, nid fel dadl ddeallusol, ond fel goleuni tyner sy’n llenwi ystafell drist.

Yn yr Efengyl heddiw, mae’r Phariseaid yn ceisio profi Iesu. Maent yn gofyn cwestiwn strwythurol iddo: «Athro, pa orchymyn yn y gyfraith sydd fwyaf?» Maent am gael rheolau. Maent am gael y strwythur sych, y rhestr o ddyletswyddau sy’n cadw popeth yn daclus ac yn ddiogel. Maent yn edrych ar y gyfraith fel cyfres o esgyrn sychion heb ysbryd.

Ond mae Iesu’n rhoi’r Anadl iddynt. Mae’n rhoi’r hyn sy’n gwneud i’r holl strwythur sefyll i fyny a byw:

«Car Di yr Arglwydd dy Dduw â’th holl galon, ac â’th holl enaid, ac â’th holl feddwl… A’r ail sydd debyg iddo: Car dy gymydog fel ti dy hun.»

Mae Iesu’n dweud wrthym fod yr holl gyfraith a’r proffwydi yn dibynnu ar y ddeuol hon o gariad. Cariad yw’r anadl. Cariad yw’r *Ruah*—Ysbryd Duw—sy’n cael ei alw o’r pedwar gwynt i chwythu i mewn i’r rhai sydd wedi eu lladd er mwyn iddynt ddod yn fyw.

Pan edrychwn ar fywyd ein Benjamin, gwelwn fachgen a oedd yn ddeallwr eithriadol, yn fachgen a oedd yn meddu ar feddwl rhesymegol a mathemategol anhygoel. Roedd yn 'gopi perffaith' o’i dad, Alan, nid yn unig yn ei olwg ond yn ei uchelgais a’i ddealltwriaeth o fyd technoleg. Yn ddim ond pedair ar ddeg oed, roedd yn gallu deall systemau cymhleth o ddeallusrwydd artiffisial, DevOps, a seilwaith cwmwl AWS—y pethau y mae oedolion yn treulio blynyddoedd yn eu hastudio. Roedd ganddo storfa ar GitHub lle roedd wedi ysgrifennu cod ar gyfer gêmau ac apiau.

Ond nid strwythur sych o god oedd bywyd Ben. Nid oedd yn fachgen oedd yn byw mewn byd oer o reolau a rhesymeg yn unig. Oherwydd bod yr Anadl ynddo. Roedd cariad yn byw ynddo. Roedd y cod a ysgrifennodd yn fyw oherwydd y llawenydd a blannodd ynddo. Pan fyddai’n siarad am ei syniadau creadigol, fel ei freuddwyd garedig a digri i greu cwmni hedfan o’r enw 'Con Chim Airlines'—cwmni awyrennau’r adar—byddai bob amser yn glesni ac yn gwenu, yn llawn chwerthin tyner. Roedd wrth ei fodd ag adar ac awyrennau, yn enwedig y Boeing 737, ac roedd yr awydd hwnnw i weld pethau’n esgyn i’r awyr yn adlewyrchu ysbryd nad oedd wedi ei rwymo gan y ddaear, ond ysbryd a oedd yn edrych i fyny, yn chwilio am y ffurfafen.

Roedd gan Ben y gallu hwnnw i gysylltu’r strwythur rhesymegol â’r galon dyneraf. Meddyliwch am y stori hon o’i fywyd, stori sy’n dangos mor ddwfn oedd ei gariad. Yn ddim ond pymtheg oed, pan glywodd fod ei ewythr William wedi dioddef strôc, aeth Ben at ei rieni ac cynnig ei holl ganc cynilion—ei focsyn cynilo cyfan—i helpu i dalu am ei ofal. Nid oedd angen y pres, oherwydd bod gan ei ewythr yswiriant, ac ni chafodd y focsyn cynilo ei dorri na’i agor erioed. Ond nid y weithred gorfforol oedd yn bwysig, ond y galon a gynigiodd. Bachgen unigryw, heb i neb ofyn iddo, a oedd yn barod i roi popeth a oedd ganddo oherwydd empathi pur. Dyna yw’r cariad y mae Iesu’n siarad amdano yn yr Efengyl. Dyna yw’r anadl sy’n gwneud i’r esgyrn sychion sefyll i fyny.

Heddiw, rwy’n siarad yn uniongyrchol â chi sy’n galaru, ac yn enwedig â chi, Alan a Thao.

Yng nghanol y galar hwn, mae carreg drom y gall y galon ei chario yn ddistaw—carreg o hunan-feirniadaeth, o feddwl a wnaethoch rywbeth yn anghywir, neu a fethoch rywbeth. Mae’r meddwl hwnnw’n dod yn ddistaw yn y nos: 'A ddylwn i fod wedi gwneud mwy? Pam ddigwyddodd hyn i’m mab anwyl?'

Yn union fel y dywedodd Iesu pan ofynnwyd iddo am y dyn a aned yn ddall, «Nid am i’r dyn hwn bechu, na’i rieni…» felly mae’r Arglwydd yn dweud wrthych chi heddiw: Nid ydych chi ar fai. Nid oes unrhyw beth a fethoch ei wneud. Nid yw salwch yn gosb gan Dduw, ac nid yw’n dod o unrhyw ddiffyg gofal ar eich rhan chi. Mae eich cariad chi dros Benjamin wedi bod yn berffaith, yn gyflawn, ac yn ddidraidd. Rhowch y garreg drom honno o euogrwydd i lawr wrth droed y Groes. Mae Duw yn eich rhyddhau ohoni. Nid yw’n eich cyhuddo; mae’n eich dal yn ei ddwylaw tyner.

Cofiwch y freuddwyd a gafodd Alan ar y pumed ar hugain o Fehefin. Roedd yn sefyll y tu allan i ystafell pedwar cant ac undeg naw, ac yno roedd Ben, yn edrych mor iach, mor gryf, yn gwisgo siorts gwyrdd. Ac roedd Ben yn dweud wrth ei dad: «Ba ơi, test nào con cũng qua hết. Con tự thở được bình thường mà…» (Dad, rwyf wedi pasio pob prawf. Rwy’n gallu anadlu’n normal fy hun…). Ac er bod teimlad o rwystredigaeth yno ar y dechrau, fe stopiodd Ben ac fe ddywedodd y geiriau hyn sy’n gysur tragwyddol: «Không sao đâu, con sẽ dõi theo ba mẹ.» (Mae’n iawn, byddaf yn gwylio dros fy nhad a’m mam).

«Con tự thở được bình thường mà…» (Rwy’n gallu anadlu’n normal fy hun).

Meddyliwch am y geiriau hynny yng ngoleuni darlleniad Eseciel heddiw. Mae’r Ysbryd wedi dod i mewn iddo. Mae wedi ei lenwi â’r anadl dwyfol. Nid yw bellach yn gyfyngedig gan wendid y corff ddaearol hwn. Mae’n anadlu’r awyr bur, awyr y Nefoedd, lle nad oes poen, lle nad oes blinder, lle nad oes dagrau rhagor. Mae wedi pasio pob prawf, ac mae bellach yn sefyll yn unionsyth yng nghwmni’r Saint, yn enwedig gyda’i gyfaill eneidiol, Sant Carlo Acutis. Mae’r ddau fachgen ifanc hyn, a oedd yn rhannu’r un deallusrwydd disglair ac chwilfrydedd am dechnoleg a chodio ar y ddaear, bellach yn sefyll gyda’i gilydd yng Ngwledd y Nefoedd, yn intercedio dros y byd, dros feddygon, a dros bob teulu sy’n cario croes drom.

A chofiwch hefyd y freuddwyd arall honno ar y trydydd ar hugain o Orffennaf. Roedd Alan a Ben yn sefyll mewn llinell i brynu hufen iâ, ac ar y diwedd, Ben a dalodd. Am ddelwedd hyfryd o syml o gariad! Nid oes angen i chi boeni amdano; mae ganddo bopeth sydd ei angen arno yn llety’r Tad, ac mae’n parhau i rannu ei garedigrwydd â chi o’r Nefoedd.

I ti, Ryan anwyl, y frawd bach.

Mae bod yn frawd sy’n aros ar ôl yn her fawr. Efallai dy fod yn teimlo bod angen i ti fod yn gryf dros dy rieni, neu dy fod yn teimlo hiraeth dwfn pan fyddi’n chwarae neu’n cofio’r eiliadau a rannoch chi’ch dau. Ond cofia hyn, Ryan: nid yw Ben eisiau i ti fyw mewn tristwch. Mae Ben eisiau i ti barhau i dyfu, i ddysgu, i chwerthin, ac i fyw bywyd llawn llawenydd. Pob tro y byddi’n gwneud pethau da, pob tro y byddi’n dangos caredigrwydd i eraill, rwyt ti’n anrhydeddu cof dy frawd. Mae’n dy garu di, ac mae’n gwylio drostot bob eiliad.

I’r holl deulu—yr ewythrod, y modrybedd, y cefndryd, a phawb sy’n ymuno â ni o bell, yn enwedig y teuluoedd hynny sy’n cario croes drom heddiw ac sy’n teimlo bod eu meysydd wedi sychu:

Mae Duw yn addo i chi heddiw na fydd y sychder hwn yn para am fyth. Mae’n addo agor eich beddau, eich codi ohonynt, a’ch arwain yn ôl i dir o heddwch. Mae ei gariad yn ddidraidd.

Yn dawel, heb unrhyw ddatganiad mawr, mae cariad Ben yn parhau i ddwyn ffrwyth yn y byd hwn. Mae ffynnon o ddŵr glân bellach yn llifo yn ei enw yng Nghà Mau, Fietnam—y Giếng Gioan Baotixita. Mae’r dŵr hwnnw’n dod â bywyd i’r rhai sy’n sychedig, yn union fel y mae cof Benjamin yn parhau i ddod â ffynhonnau o gariad a gobaith i’n calonnau ni. Mae ei enw canol, Đại Dương, yn golygu 'Cefnfor Mawr'—ac mae’r dŵr hwnnw, y ffynnon honno, yn arwydd bod ei gariad yn llifo fel cefnfor diddiwedd o ras Duw.

Beth allwn ni ei gario allan drwy’r drws heddiw?

Pan fyddwch yn mynd adref heddiw, neu pan fyddwch yn teimlo pwysau’r galar yn dod yn drwm uwch eich pen, gwnewch un peth syml. Cymerwch anadl ddwfn.

Yn ddistaw, teimlwch yr aer yn llenwi eich ysgyfaint. Ac wrth i chi anadlu, dywedwch y weddi fer hon yn eich calon:

«O Ysbryd Glân, chwytha dy anadl i mewn i’m sychder. Rho i mi’r nerth i garu heddiw.»

Mae’r Arglwydd wedi addo, ac fe fydd yn ei wneud. Mae Benjamin Vo yn ddiogel yn ei ddwylaw, yn canu clodydd y Tad, ac yn anadlu awyr y Nefoedd am fyth.

Amen.